Σημαντικές αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο οι ελληνικές δικαστικές και εισαγγελικές αρχές θα μπορούν να ζητούν ηλεκτρονικά αποδεικτικά στοιχεία από μεγάλες διαδικτυακές εταιρείες φέρνει νομοσχέδιο του υπουργείου Δικαιοσύνης, το οποίο αναμένεται να παρουσιαστεί στο Υπουργικό Συμβούλιο. Εταιρείες όπως η Google, η Meta και η Yahoo θα υποχρεούνται να διαθέτουν συγκεκριμένο εκπρόσωπο ή εγκατάσταση εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ώστε να παραλαμβάνουν και να διαχειρίζονται επίσημα δικαστικές εντολές που σχετίζονται με ποινικές έρευνες. Σε περίπτωση μη συμμόρφωσης, τα πρόστιμα θα μπορούν να φτάσουν ακόμη και το 1,5 εκατομμύριο ευρώ.
Η νέα νομοθετική πρωτοβουλία ενσωματώνει στο ελληνικό Δίκαιο την ευρωπαϊκή Οδηγία 2023/1544 και αποσκοπεί στη διευκόλυνση της διερεύνησης εγκληματικών δραστηριοτήτων που πραγματοποιούνται ή αφήνουν ίχνη στο Διαδίκτυο. Μέχρι σήμερα, η αναζήτηση ψηφιακών δεδομένων από εταιρείες με έδρα στο εξωτερικό μπορούσε να εξελιχθεί σε μια ιδιαίτερα χρονοβόρα διαδικασία, καθώς οι ελληνικές αρχές έπρεπε συχνά να ακολουθήσουν περίπλοκες διαδικασίες διασυνοριακής δικαστικής συνεργασίας. Με το νέο πλαίσιο, κάθε εταιρεία που εμπίπτει στις σχετικές διατάξεις θα πρέπει να έχει ορίσει ένα σαφές και επίσημο σημείο επικοινωνίας, το οποίο θα είναι αρμόδιο για την παραλαβή και τη διαχείριση των αιτημάτων.
Πώς θα βοηθήσει το νέο νομοσχέδιο στην εξιχνίαση εγκλημάτων
Ο υφυπουργός Δικαιοσύνης Ιωάννης Μπούγας, μιλώντας στο iefimerida.gr, υπογράμμισε ότι η ενσωμάτωση της ευρωπαϊκής Οδηγίας θα ενισχύσει τις δυνατότητες των αρμόδιων αρχών στην αντιμετώπιση του οργανωμένου εγκλήματος που ξεπερνά τα εθνικά σύνορα. «Η ενσωμάτωση της Οδηγίας ενισχύει το νομοθετικό πλαίσιο για την αντιμετώπιση του Οργανωμένου Διασυνοριακού Εγκλήματος. Οι διωκτικές και δικαστικές αρχές, με διασφάλιση των ατομικών δικαιωμάτων, μπορεί να έχουν ταχεία πρόσβαση σε κρίσιμες πληροφορίες για την εξιχνίαση και δίωξη σοβαρών εγκλημάτων», δήλωσε, διευκρινίζοντας παράλληλα ότι ο σχετικός νόμος αναμένεται να έχει ψηφιστεί έως το τέλος Μαρτίου του 2027.
Στην πράξη, η σημαντικότερη αλλαγή είναι ότι οι δικαστικές και εισαγγελικές αρχές δεν θα χρειάζεται να αναζητούν κάθε φορά ποιο τμήμα μιας πολυεθνικής εταιρείας είναι αρμόδιο να παραλάβει ένα αίτημα ή μια δικαστική απόφαση. Θα μπορούν να απευθύνονται απευθείας στον εκπρόσωπο που έχει οριστεί για τον συγκεκριμένο σκοπό, ακολουθώντας πάντοτε τις προβλεπόμενες διαδικασίες του ευρωπαϊκού και εθνικού Δικαίου. Η ρύθμιση δεν σημαίνει ότι οι αρχές αποκτούν απεριόριστη πρόσβαση στα προσωπικά δεδομένα των χρηστών, αλλά ότι δημιουργείται ένας πιο οργανωμένος και αποτελεσματικός μηχανισμός για την υποβολή και τη διαχείριση νόμιμων αιτημάτων στο πλαίσιο ποινικών ερευνών.
Ποιες διαδικτυακές εταιρείες αφορά η νέα υποχρέωση
Το νομοσχέδιο δεν περιορίζεται στους μεγάλους τεχνολογικούς ομίλους ή στις γνωστές πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης. Αντίθετα, καλύπτει ένα ευρύ φάσμα επιχειρήσεων που παρέχουν ψηφιακές υπηρεσίες, εφόσον δραστηριοποιούνται στην Ευρωπαϊκή Ένωση και διατηρούν ουσιαστική σύνδεση με την ευρωπαϊκή αγορά. Στις κατηγορίες αυτές περιλαμβάνονται:
- Πάροχοι ηλεκτρονικών επικοινωνιών, όπως υπηρεσίες ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, διαδικτυακής τηλεφωνίας και ανταλλαγής μηνυμάτων.
- Πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης και άλλες ψηφιακές υπηρεσίες που επιτρέπουν την επικοινωνία μεταξύ χρηστών.
- Εταιρείες φιλοξενίας δεδομένων και υπηρεσιών υπολογιστικού νέφους (cloud).
- Ηλεκτρονικές αγορές (marketplaces), μέσω των οποίων πραγματοποιούνται συναλλαγές μεταξύ επιχειρήσεων και καταναλωτών.
- Διαδικτυακές πλατφόρμες τυχερών παιχνιδιών.
- Εταιρείες καταχώρισης και διαχείρισης ονομάτων διαδικτύου (domain names) και διευθύνσεων IP.
Βασική προϋπόθεση για την υπαγωγή μιας εταιρείας στο νέο καθεστώς είναι να υπάρχει ουσιαστικός δεσμός με την Ευρωπαϊκή Ένωση. Αυτό σημαίνει ότι δεν αρκεί ένας ιστότοπος να είναι απλώς προσβάσιμος από κάποια ευρωπαϊκή χώρα. Θα εξετάζονται παράγοντες όπως η ύπαρξη εγκατάστασης εντός της ΕΕ, ο σημαντικός αριθμός Ευρωπαίων χρηστών και η εμπορική δραστηριότητα που απευθύνεται σε συγκεκριμένα κράτη μέλη. Με αυτόν τον τρόπο, το πλαίσιο στοχεύει κυρίως σε επιχειρήσεις που παρέχουν συστηματικά υπηρεσίες στην ευρωπαϊκή αγορά.
Πρόστιμα έως 1,5 εκατομμύριο ευρώ για όσους δεν συμμορφώνονται
Ιδιαίτερα αυστηρές προβλέπονται οι κυρώσεις για τις εταιρείες που δεν θα ανταποκρίνονται στις υποχρεώσεις τους. Οι πάροχοι ψηφιακών υπηρεσιών θα πρέπει να διασφαλίζουν ότι ο νόμιμος εκπρόσωπος ή η εγκατάσταση που έχουν ορίσει διαθέτει τόσο τις απαραίτητες αρμοδιότητες όσο και τους κατάλληλους πόρους για να διαχειρίζεται τις δικαστικές εντολές. Σε περίπτωση παράβασης, τόσο η ίδια η εταιρεία όσο και ο εκπρόσωπός της θα μπορούν να θεωρηθούν από κοινού υπεύθυνοι για τη μη συμμόρφωση. Επομένως, ένας πάροχος δεν θα μπορεί να επικαλείται προβλήματα εσωτερικής οργάνωσης ή ανεπαρκή εξουσιοδότηση του εκπροσώπου του προκειμένου να αποφύγει τις συνέπειες.
Τα διοικητικά πρόστιμα θα μπορούν να φτάνουν έως το 1,5 εκατομμύριο ευρώ και θα επιβάλλονται από αρμόδια αρχή που προβλέπεται να συσταθεί με το συγκεκριμένο νομοσχέδιο. Για τον καθορισμό του ύψους τους θα λαμβάνονται υπόψη η σοβαρότητα της παράβασης, η διάρκειά της, ο βαθμός υπαιτιότητας, η οικονομική δυνατότητα της επιχείρησης και τυχόν προηγούμενες παραβάσεις. Με αυτόν τον τρόπο, οι κυρώσεις θα διαφοροποιούνται ανάλογα με τα χαρακτηριστικά κάθε περίπτωσης, ενώ στόχος είναι να διασφαλιστεί ότι οι επιχειρήσεις θα τηρούν ουσιαστικά και όχι μόνο τυπικά τις προβλεπόμενες υποχρεώσεις.
Πού θα βρίσκουν οι αρχές τα στοιχεία των εκπροσώπων
Μία ακόμη πρόβλεψη του νομοσχεδίου αφορά την υποχρεωτική γνωστοποίηση των στοιχείων επικοινωνίας των εκπροσώπων των εταιρειών. Οι πάροχοι θα πρέπει να δηλώνουν ποιος είναι ο αρμόδιος εκπρόσωπος, ποιες γλώσσες μπορεί να χρησιμοποιεί για την επικοινωνία με τις δικαστικές αρχές και ποιο είναι το ακριβές πεδίο των αρμοδιοτήτων του. Οι πληροφορίες αυτές θα συγκεντρώνονται και θα είναι διαθέσιμες μέσω ειδικής ιστοσελίδας του Ευρωπαϊκού Δικαστικού Δικτύου σε ποινικές υποθέσεις, διευκολύνοντας την επικοινωνία μεταξύ των αρμόδιων αρχών και των εταιρειών που διαχειρίζονται κρίσιμα ψηφιακά δεδομένα.
Η νέα νομοθετική παρέμβαση επιχειρεί να προσαρμόσει τη διερεύνηση του εγκλήματος στη σύγχρονη ψηφιακή πραγματικότητα, όπου σημαντικό μέρος της επικοινωνίας, των οικονομικών συναλλαγών και της ανταλλαγής πληροφοριών πραγματοποιείται μέσω διαδικτυακών υπηρεσιών. Καθώς όλο και περισσότερες εγκληματικές δραστηριότητες αφήνουν ηλεκτρονικά ίχνη, η δυνατότητα έγκαιρης αναζήτησης αποδεικτικών στοιχείων αποκτά ιδιαίτερη σημασία για την αποτελεσματικότητα των ποινικών ερευνών. Το ζητούμενο, ωστόσο, παραμένει η αξιοποίηση αυτών των δυνατοτήτων με παράλληλη προστασία των προσωπικών δεδομένων και των θεμελιωδών δικαιωμάτων των πολιτών.